ప్రపంచ సముద్ర మార్గాలు అంతర్జాతీయ వాణిజ్యానికి, ముఖ్యంగా చమురు రవాణాకు ప్రాణాధారం లాంటివి. అయితే ఈ సముద్ర మార్గాల భద్రతను సవాలు చేసే ప్రమాదకర ఆయుధాలలో సీ మైన్స్ (Sea Mines) ముఖ్యమైనవి. నీటిలో కనిపించకుండా ఉండే ఈ పేలుడు పదార్థాలు , పరికరాలు, పెద్ద నౌకలను కూడా క్షణాల్లో దెబ్బతీసి ముంచేయగలవు. ముఖ్యంగా ఇరాన్ అధీనంలో ఉన్న హర్ముజ్ జల సంధి (Strait of Hormuz) వంటి వ్యూహాత్మక ప్రాంతాల్లో వీటి ని అమరుస్తామని ఇరాన్ పేర్కొనడంతో మరింత భయాందోళనలు పెరుగుతున్నాయి.
‘సీ మైన్స్’ అంటే ఏమిటి…? ఎలా పనిచేస్తాయి….?
“సీ మైన్స్” అనేవి సముద్రంలో అమర్చే పేలుడు పరికరాలు. ఇవి సాధారణంగా శత్రు నౌకలు లేదా సబ్మెరిన్లు దగ్గరకు వచ్చినప్పుడు పేలేలా రూపొందించబడతాయి. మొదట ఇవి సాదాసీదా గా అంటే నౌక తాకితేనే పేలేవి. కానీ కాలక్రమేణా సాంకేతిక పరిజ్ఞానం అభివృద్ధి చెందడంతో, ఇవి మరింత సరికొత్త రూపాన్ని సంతరించుకున్నాయి.
ఇప్పుడు “సీ మైన్స్” నౌకల నుంచి వచ్చే శబ్దం ఆధారంగా, (acoustic signals) లేదా , అయస్కాంత క్షేత్రం (magnetic field), లేదా….. నీటి ఒత్తిడి మార్పులను (pressure variations) గుర్తించి పేలే విధంగా సామర్థ్యం కలిగి ఉన్నాయి. దీని వల్ల ఇవి ప్రత్యక్షంగా తాకకపోయినా, సమీపంలో ఉన్న నౌకలను లక్ష్యంగా చేసుకోగలవు.
“సీ మైన్స్” రకాలు:
“సీ మైన్స్” ను ప్రధానంగా వాటి పని విధానం మరియు అమర్చే ప్రదేశం ఆధారంగా విభజిస్తారు.
“కాంటాక్ట్ మైన్స్”…. సాంప్రదాయకమైనవి. నౌక తాకిన వెంటనే పేలిపోతాయి.
“మూర్డ్ మైన్స్”….. సముద్రపు అడుగున ఒక లంగర్ వేయడానికి ఉపయోగించే పరికరం తో కట్టబడి, నీటి మధ్యలో తేలుతూ ఉంటాయి. ఇవి పెద్ద నౌకలను లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి.
“బాటమ్ మైన్స్”….. సముద్ర అడుగునే ఉండి, తక్కువ లోతు ప్రాంతాల్లో ఎక్కువగా ఉపయోగిస్తారు.
“ఇన్ఫ్లుయెన్స్ మైన్స్”….. ఆధునిక రకం. ఇవి నౌకల కదలికల వల్ల వచ్చే ఫిజికల్ మార్పులను గుర్తించి పేలుతాయి.
“డ్రిఫ్టింగ్ మైన్స్”….. మాత్రం నీటి ప్రవాహంతో కదులుతూ ప్రమాదాన్ని పెంచుతాయి. దీని మూలంగా వాణిజ్య నౌకలు, ఫిషింగ్ బోట్స్ తదితర వాటికి నష్టం చేకూరుతుంది అని…. వీటిని అంతర్జాతీయ చట్టాల ప్రకారం నిషేధించారు.
ఇటీవల కాలంలో “స్మార్ట్ మైన్స్”, “రిమోట్ కంట్రోల్ మైన్స్”, “AI ఆధారిత మైన్స్” వంటి కొత్త టెక్నాలజీలు అభివృద్ధి చెందాయి. కొన్ని “సీ మైన్స్” ను నిర్దిష్ట దేశాల నౌకలను లక్ష్యంగా చేసుకుని గుర్తించే విధంగా టెక్నాలజీ అభివృద్ధి చెందినది.
“సీ మైన్స్” ఎలా అమర్చబడతాయి…
“సీ మైన్స్ను” అమర్చడం కూడా ఒక వ్యూహాత్మక ప్రక్రియ. వీటిని నౌకల ద్వారా, సబ్మెరిన్ల ద్వారా లేదా విమానాల ద్వారా సముద్రంలోకి ప్రవేశపెడతారు. నీటి ఉపరితల నౌక లు, నేరుగా మైన్స్ను సముద్రంలో వదిలి అమర్చగలవు. సబ్మెరిన్లు రహస్యంగా శత్రు ప్రాంతాల్లోకి వెళ్లి “సీ మైన్స్” ను సముద్రంలోకి విడుదల చేస్తాయి. ఇక ఆధునిక యుద్ధాల్లో విమానాల ద్వారా “సీ మైన్స్”ను డ్రాప్ చేయడం కూడా సాధారణంగా మారింది. “ఉదాహరణకు Mk 60 CAPTOR వంటి ఎయిర్డ్రాప్ మైన్స్” నీటిలో పడిన తర్వాత స్వయంగా సెట్ అవుతాయి.
కొన్ని ఆధునిక అంటే AI ఆధారిత “సి మైన్స్” స్వయంగా కదిలి లక్ష్య ప్రాంతానికి చేరుకునే సామర్థ్యం కూడా కలిగి ఉన్నాయి, ఇది సముద్ర యుద్ధ వ్యూహాలను మరింత సంక్లిష్టంగా మారుస్తోంది.
“మైన్ స్వీపర్స్”….. కనిపించని ముప్పును తొలగించే యంత్రాలు. “సీ మైన్స్” వల్ల కలిగే ప్రమాదాన్ని తగ్గించడానికి మైన్ స్వీపర్స్ అనే ప్రత్యేక నౌకలు ఉపయోగిస్తారు. ఇవి సముద్రంలో ఉన్న మైన్స్ను గుర్తించి, వాటిని నిర్వీర్యం చేయడం లేదా తొలగించడం చేస్తాయి. “మైన్ స్వీపర్స్” సాధారణంగా ఇనుముతో కాకుండా చెక్క లేదా ఫైబర్ గ్లాస్తో తయారు చేస్తారు. ఎందుకంటే కొన్ని “సీ మైన్స్” మాగ్నెటిక్ సిగ్నల్స్ను గుర్తించి పేలుతాయి. లోహంతో చేసిన నౌకలు దగ్గరికి వెళ్తే ప్రమాదం ఎక్కువగా ఉంటుంది.
“మైన్ స్వీపింగ్” విధానాలు మూడు ప్రధాన రకాలుగా ఉంటాయి. మెకానికల్ విధానంలో తాళ్లు, కట్టర్లతో మైన్స్ను కట్ చేస్తారు. మాగ్నెటిక్ విధానంలో నౌకల మాగ్నెటిక్ ఫీల్డ్ను అనుకరించి మైన్స్ను ముందుగానే పేల్చేస్తారు. అకౌస్టిక్ విధానంలో శబ్ద తరంగాలను ఉపయోగించి మైన్స్ను ట్రిగ్గర్ చేస్తారు. ఆధునికంగా ఈ నౌకలను Mine Counter Measure Vessels (MCMVs) అని పిలుస్తారు.
హార్ముజ్ జలసంధి ఇప్పుడు ప్రపంచ దృష్టి ని ఎందుకు ఆకర్షిస్తుంది అంటే…. హార్ముజ్ జల సంధి (Strait of Hormuz) ప్రపంచంలో అత్యంత కీలకమైన సముద్ర మార్గాలలో ఒకటి. గల్ఫ్ దేశాల నుంచి వచ్చే చమురు సరఫరాలో సింహ భాగం ఈ మార్గం ద్వారానే సాగుతుంది.
“ఇరాన్” ఈ ప్రాంతంలో “సీ మైన్స్”ను అమర్చిందా… లేదా…. అనే ప్రశ్నకు ఇప్పటివరకు స్పష్టమైన సమాధానం లేదు. అధికారికంగా ఎలాంటి నిర్ధారణ లేకపోయినా, ఇరాన్ వద్ద పెద్ద మొత్తంలో “సీ మైన్స్” నిల్వలు ఉన్నాయని అంతర్జాతీయ నివేదికలు సూచిస్తున్నాయి. గతంలో ఇరాన్ మరియు ఇరాక్ యుద్ధ సమయంలో ఈ ప్రాంతంలో ఈ మైన్స్ వల్ల నౌకలు దెబ్బతిన్న ఘటనలు కూడా నమోదయ్యాయి.
దీంతో హార్ముజ్ జలసంధి వ్యూహాత్మకంగాను, సున్నితమైన ప్రాంతంగాను మారింది.
చరిత్రలో “సీ మైన్స్” వినియోగం రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ (World War II) సమయంలో “సీ మైన్స్” విస్తృతంగా ఉపయోగించబడ్డాయి. జర్మనీ మరియు మిత్రదేశాలు లక్షల సంఖ్యలో మైన్స్ను సముద్రాల్లో అమర్చాయి. వీటిని పూర్తిగా నిషేధించకపోయినా, అంతర్జాతీయ ఒప్పందాల ద్వారా కొన్ని నియమాలు అమల్లోకి వచ్చాయి. నియంత్రణ కోల్పోయే “సీ మైన్స్” నుండి ప్రమాదాన్ని తగ్గించడానికి కొన్ని నిబంధనలు విధించారు. యుద్ధం ముగిసిన తర్వాత వాటిని తొలగించడం కూడా ఆయా దేశాల బాధ్యతగా నిర్ణయించారు.
“భారత దేశం” కు దీని ప్రభావం ఏమిటి….
భారత్ కు హార్ముజ్ జలసంధి అత్యంత కీలకం. దేశం వినియోగించే చమురులో పెద్ద భాగం ఈ మార్గం ద్వారానే వస్తుంది.
ఈ ప్రాంతంలో ఉద్రిక్తతలు పెరిగితే:
భారత నావికాదళం ప్రస్తుతం పాత మైన్ స్వీపర్స్ను రిటైర్ చేసిన నేపథ్యంలో, కొత్త Mine Counter Measure Vessels అవసరం అత్యవసరంగా మారింది
ముగింపు :
“సీ మైన్స్” అనేవి సముద్ర యుద్ధాల్లో ఒక నిశ్శబ్దమైన ,అత్యంత ప్రమాదకరమైన ఆయుధంగా మారుతున్నాయి. వాటిని ఎదుర్కొనే “మైన్ స్వీపర్స్” కూడా అంతే ముఖ్యమైనవి. హార్ముజ్ వంటి ప్రాంతాల్లో జరుగుతున్న ఈ యుద్ధం, భవిష్యత్తులో ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థపై కూడా ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉంది.
ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో సముద్ర భద్రత కేవలం సైనిక అంశం మాత్రమే కాదు, అది ప్రపంచ ఆర్థిక స్థిరత్వానికి సంబంధించిన కీలక అంశంగా మారింది.